Borsada Nasıl İşlem Yapılır?

İşlem fikrini tanımlamak

Borsada işlem, alış veya satış düğmesine basmadan önce başlayan bir karar sürecidir. İşlem yapılan pay, kullanılan bilgi kaynağı, ayrılan tutar, planlanan süre ve geçersiz kabul edilecek koşul birbirinden ayrılır. Şirketin yayımladığı finansal tablo gerçekleşmiş veridir; bu veriden fiyatın kesin yönü hakkında çıkarım yapmak ise varsayım içerir. Planın amacı piyasayı doğru tahmin etmek değil, kararın hangi bilgiye dayandığını denetlenebilir kılmaktır.

Bir fiyat hareketini tek bir haber başlığına bağlamak eksik olabilir. Haber daha önce fiyatlanmış olabilir; faiz beklentisi, sektör gelişmesi, genel risk iştahı ve emir defterindeki anlık dengesizlik aynı anda etkili olabilir. Bu nedenle şirket duyurusu, piyasa fiyatı ve kişisel risk sınırı birbirinin yerine kullanılmaz. İşlem fikrinin gerekçesi yazıldığında, sonradan sırf fiyat değişti diye gerekçeyi değiştirmek daha görünür hâle gelir.

Borsa Hesabı Nasıl Açılır? →

İşlem ekranındaki veriler

Son işlem fiyatı, belirli anda eşleşmiş son emrin bedelidir. En iyi alış ve en iyi satış fiyatları ise defterde bekleyen karşı istekleri gösterir. Bu iki fiyat arasındaki fark alış satış farkıdır. İşlem hacmi, belirli sürede el değiştiren miktarı anlatır; yüksek hacim yönün kesinlikle doğru olduğu veya bütün kademelerin derin olduğu anlamına gelmez. Aynı fiyat ekranındaki her sayı farklı soruya cevap verir.

Kademe derinliği miktar ve fiyatın birlikte okunmasını gerektirir. İlk satış kademesinde az lot bulunduğunda büyük piyasa alış emri sonraki kademelere taşabilir. İlk alış kademesinde az lot bulunduğunda da büyük piyasa satış emri daha düşük fiyatlardan gerçekleşebilir. Emirler iptal edilebildiği ve yenileri girilebildiği için kademe görüntüsü sabit değildir. Ekrandaki anlık görünüm, gelecekteki gerçekleşme fiyatının taahhüdü sayılmaz.

BIST Nedir? →

Alış, satış ve emir türleri

Emir formunda doğru sembol, alış veya satış yönü, lot miktarı, fiyat ve geçerlilik koşulu seçilir. Limit emir alışta ödenebilecek en yüksek, satışta kabul edilebilecek en düşük fiyatı belirler. Bu sınır fiyat denetimi sağlar; ancak karşı emir yeterli olmazsa emrin beklemesine veya hiç gerçekleşmemesine yol açabilir. Piyasa emri mevcut karşı emirlerle hızlı eşleşmeyi amaçlar, fakat ortalama fiyat emir gönderilmeden önce kesin değildir.

Koşullu ve stop türü emirlerde tetikleme seviyesi ile işlem fiyatı aynı anlama gelmez. Hızlı piyasada tetik görüldükten sonra oluşan karşı emirler başka seviyelerde olabilir. Ayrıca hangi emir türünün hangi koşulla sunulduğu aracı kurumun ekranına ve piyasa kuralına göre değişebilir. Emir göndermeden önce toplam tutar, kalan nakit, açık emirler ve geçerlilik seçimi onay ekranında yeniden kontrol edilir.

Kısmi gerçekleşme ve emir durumu

Gönderilen emir miktarının tamamı tek işlemde karşılanmayabilir. 500 lotluk alış emri için uygun satışta yalnızca 180 lot varsa, ilk aşamada 180 lot gerçekleşir ve kalan 320 lot emir koşullarına göre açıkta kalabilir. Portföydeki pay adedi, gönderilen ilk talimat değil gerçekleşen miktar üzerinden değişir. Emir bildirimi incelenirken gerçekleşen miktar, ortalama fiyat, kalan miktar ve emir durumu ayrı alanlar olarak okunur.

Açık emir unutulduğunda, yatırımcı fiyat değiştikten sonra beklemediği bir işlemle karşılaşabilir. Aynı pay için ikinci emir vermeden önce önceki emrin açık, kısmi gerçekleşmiş veya iptal edilmiş olup olmadığı kontrol edilir. Emri değiştirmek veya iptal etmek de işlem sürecinin parçasıdır; değişikliğin sıra önceliği ve geçerliliğe etkisi kullanılan sisteme göre farklılaşabilir. Emir yönetimi, fiyat yorumundan ayrı bir operasyonel disiplindir.

Maliyet ve net sonucu izlemek

Alış ve satış arasındaki fiyat farkı tek başına net sonucu göstermez. Komisyon, alış satış farkı, büyük miktarda oluşabilen fiyat kayması ve işlemle bağlantılı kesintiler toplam etkiyi değiştirir. Alışta hesaptan çıkan tutar gerçekleşen lot sayısı ile ortalama fiyatın çarpımına maliyetlerin eklenmesiyle görülür. Satışta da portföye dönen tutar, satış bedelinden maliyetler düşüldükten sonra değerlendirilir.

İşlem günlüğünde planlanan fiyat, gerçekleşen ortalama fiyat, miktar, masraf, gerekçe ve tarih kaydedilebilir. Bu kayıt, işlem sonucunu olumluya çevirmek için değil, plan ile gerçekleşen arasında fark olup olmadığını görmek içindir. Özellikle sık yapılan küçük işlemlerde yüzdesi düşük görünen maliyetlerin birikmesi mümkündür. Güncel ücret tablosu ve hesap ekstresi, eski bir örnek veya tahmini oran yerine kullanılmalıdır.

Risk sınırı ve portföy bağlantısı

Zarar durdurma seviyesi, işlem fikrinin geçersiz kabul edildiği koşul için önceden belirlenen sınırdır; seçilen fiyattan kesin çıkış garantisi değildir. Ani haber, düşük likidite veya fiyat boşluğu nedeniyle gerçekleşen fiyat farklı olabilir. Pozisyon miktarı, giriş ile risk sınırı arasındaki fark büyüdükçe aynı parasal risk için küçülür. Hesabın tüm nakdini kullanılabilir teminat gibi görmek, tek işlemdeki etkiyi gizleyebilir.

Farklı sembollerdeki pozisyonlar aynı ekonomik gelişmeye duyarlı olabilir. Aynı sektördeki şirketler, faiz değişimi, kur, emtia maliyeti veya düzenleme haberi karşısında birlikte hareket edebilir. Bu nedenle pozisyon sayısının artması otomatik olarak çeşitlendirme sağlamaz. Kayıp sonrası miktarı artırmak, zarar durdurmayı gerekçesiz uzaklaştırmak veya plan dışı yeni emir girmek başlangıçta kabul edilen riski değiştirir.

Takas, saklama ve duyurular

Emir eşleştiğinde işlem kaydı oluşur; nakit ile payın hesaplar arasındaki kesin aktarımı takas ve saklama düzeni içinde tamamlanır. Uygulamada görünen portföy hareketi bu sürecin kullanıcıya sunulan görünümüdür. Para çekme uygunluğu, valör ve saklama kaydı kullanılan piyasa ile aracı kurum koşullarına bağlı olabilir. Gerçekleşme bildirimi ve hesap ekstresi, tarih ile miktar bilgisini doğrulamak için birlikte kontrol edilir.

Şirketin temettü, sermaye artırımı, birleşme veya işlem sırasına ilişkin duyuruları elde tutulan payın kaydını etkileyebilir. Duyurunun tarihi ve ekleri, sosyal medya özeti yerine incelenmelidir. İşlem sonrası değerlendirme, sonraki fiyatı tahmin etme aracı değildir; emir türü, maliyet, miktar ve ilk gerekçenin gerçekten uygulandığını görmeye yarar. Piyasa mekanizmasını bilmek, şirketin gelecekteki fiyatı için garanti oluşturmaz.

Satış emri ve pozisyonun kapatılması

Satış işlemi, eldeki payın miktarını azaltan veya tamamını kapatan emirle yapılır; alış emri gibi sembol, yön, lot, fiyat ve geçerlilik koşulu doğrulanır. Portföyde görünen toplam lot ile serbestçe satılabilir lot aynı olmayabilir. Açık satış emri için ayrılmış miktar, kurumsal işlem kaydı veya takas aşaması ekrandaki kullanılabilir miktarı etkileyebilir. Bu nedenle aynı lot için ikinci satış emri vermeden önce açık emirler ve gerçekleşme durumu kontrol edilir.

Limit satış emri, kabul edilen asgari fiyatı korur fakat alıcı gelmezse gerçekleşmez. Piyasa satış emri hız sağlarken ilk alış kademesindeki miktar yetersizse daha düşük fiyatlara yayılabilir. Özellikle düşük likidite veya sert haber akışında planlanan çıkış seviyesi ile ortalama satış fiyatı arasında fark oluşabilir. Zarar durdurma emri de bu farkı sıfırlayan kesin bir araç değildir; tetik sonrası karşı emirlerin bulunduğu fiyat gerçekleşmeyi belirler.

Pozisyonun bir bölümünü satmak, kalan kısmın maliyet ve riskini ortadan kaldırmaz. Kısmi satıştan sonra elde tutulan lot, ortalama maliyet kaydı, açık emir ve portföy ağırlığı yeniden hesaplanır. Satış sonrasında hesaba geçen tutar, brüt satış bedeli değil komisyon ve uygulanabilen kesintilerden sonraki net tutar üzerinden değerlendirilir. “Başa baş” yorumu yapılırken hem alış hem satış maliyetleri ve varsa kurumsal işlem düzeltmeleri hesaba katılır. Böylece satış kararı, yalnızca ekrandaki fiyatın ilk alış fiyatını geçmesine indirgenmez.