Borsa Nasıl Çalışır?

Organize işlem ortamı

Borsa, önceden belirlenmiş işlem kuralları altında alıcı ve satıcı emirlerini buluşturan organize bir piyasadır. Pay piyasasında işlem yapmak isteyen kişi emrini doğrudan diğer katılımcıya değil, yetkili aracı kurumun sağladığı kanal üzerinden iletir. Emir borsa sistemine ulaştığında, aynı sembolde bekleyen karşı emirlerle fiyat ve miktar bakımından karşılaştırılır. Bu yapı, alım satımın kiminle yapıldığını bilmeden gerçekleşebilmesini ve işlemlerin kayda bağlanmasını sağlar. Borsanın çalışması, şirketin günlük faaliyetinden farklıdır: şirket üretim yapar, satış gerçekleştirir ve finansal sonuç açıklar; borsa ise o şirkete ait payların ikincil piyasada el değiştirdiği yerdir. Gün içindeki yüksek işlem adedi şirkete her seferinde yeni kaynak girdiği anlamına gelmez. İşlemin hangi piyasada, hangi sembolde ve hangi kurallarla yapıldığı; fiyat ekranındaki tek bir sayıdan daha geniş bir bağlamdır.

Hisse Senedi Nedir? →

Emir defteri ve fiyat önceliği

Emir defteri, belirli bir pay için bekleyen alış ve satış isteklerini fiyat ve miktarlarıyla gösteren sıralı kayıttır. Alış tarafında daha yüksek fiyat teklif eden emir, satış tarafında ise daha düşük fiyat isteyen emir daha iyi fiyat kabul edilir. Bu nedenle daha iyi fiyatlı emirler önce karşılanır. Aynı fiyatı taşıyan iki emir arasında zaman önceliği uygulanır; sisteme daha önce giren emir önce işlem görme hakkına sahiptir. Bu sıra, bir limit emrin neden görünen fiyata yakın olmasına rağmen hemen gerçekleşmeyebildiğini açıklar. Önünde bekleyen miktar varsa karşı tarafın önce o miktarı tüketmesi gerekir. Emir defteri sabit bir liste değildir. Yeni emirler, iptaller ve gerçekleşen işlemler her an kademeleri değiştirebilir. Ekranda birkaç saniye önce görülen en iyi alış veya satış, emir iletilene kadar değişmiş olabilir. Bu yüzden kademe görüntüsü, gelecekteki işlem fiyatı için garanti değil anlık piyasa bilgisidir.

Hisse Senedi Nasıl Alınır? →

Eşleşme süreci

Bir alış emrinin fiyatı, karşı taraftaki satış emrinin fiyatını karşılıyorsa sistem uygun miktar için eşleşme yaratır. Limitli alış emrinde belirlenen azami fiyatın üzerindeki satışlarla işlem oluşmaz; limitli satış emrinde de belirlenen asgari fiyatın altındaki alışlarla eşleşme yapılmaz. Miktarların farklı olması kısmi gerçekleşmeye yol açabilir. Örneğin alış emri 1.000 lot, uygun satış emri 400 lot ise ilk aşamada 400 lot işlem görür ve kalan 600 lot emir koşulları geçerliyse defterde bekleyebilir. Gerçekleşme, emrin bütünüyle tamamlandığı anlamına gelmez. İşlem bildirimi incelenirken gerçekleşen miktar, ortalama fiyat, kalan miktar ve emir durumu birbirinden ayrılmalıdır. Emir eşleşmesi piyasa mekanizmasının sonucudur; bir şirketin değeri, gelecekteki kârı veya fiyatın sonraki yönde hareketi hakkında hüküm vermez.

Piyasa ve limit emirleri

Piyasa emri, uygun karşı emirleri mevcut fiyatlardan hızlı biçimde karşılamayı amaçlar; buna karşılık işlem fiyatı önceden kesin olarak bilinmeyebilir. Özellikle emir miktarı ilk kademedeki karşı miktardan büyükse işlem, sonraki fiyat seviyelerine yayılır ve ortalama fiyat son görülen fiyattan ayrışabilir. Limit emir ise alışta ödenebilecek en yüksek, satışta kabul edilebilecek en düşük fiyatı tanımlar. Bu tercih fiyat denetimi sağlar fakat yeterli karşı emir gelmezse emrin açık kalmasına veya hiç gerçekleşmemesine neden olur. Hız ile fiyat denetimi arasındaki fark, iki emrin temel ayrımıdır. Hangi emir türlerinin, geçerlilik sürelerinin ve koşullu emir seçeneklerinin kullanılabildiği piyasa ve aracı kurum ekranına göre değişebilir. Bir emir türünün adını bilmek, bütün uygulama ayrıntılarının her yerde aynı olduğu anlamına gelmez; işlem öncesinde güncel emir açıklaması okunmalıdır.

Likidite ve fiyat kayması

Likidite, belirli bir varlıkta alım satım yapmak isteyenlerin ve karşılanabilir emir miktarının ne ölçüde bulunduğunu anlatır. Derin bir emir defterinde birbirine yakın fiyatlarda daha çok miktar yer alabilir. Sığ bir defterde ise küçük görünen bir emir bile birkaç kademeyi tüketerek daha belirgin fiyat değişimi yaratabilir. Fiyat kayması, emir verilmesi düşünülen fiyat ile gerçekleşen ortalama fiyat arasındaki farktır. Bu fark yalnızca piyasa emrinde değil, hızlı değişen koşullarda başka emir yapılarında da ortaya çıkabilir. Alış-satış farkı, komisyon ve fiyat kayması aynı kavram değildir; ancak üçü de toplam işlem maliyetini etkileyebilir. Yüksek işlem hacmi her zaman aynı derinlik veya aynı düşük maliyet anlamına gelmez. Belirli bir anda görünen hacmin hangi fiyat kademelerine dağıldığı ve piyasanın haber akışına verdiği tepki de önem taşır.

İşlem sonrası takas ve saklama

Eşleşme gerçekleştiğinde işlem kaydı oluşur, fakat nakdin ve payın hesaplar arasında kesin aktarımı takas ve saklama düzeni içinde tamamlanır. Kullanıcının uygulamada gördüğü portföy hareketi, sistemdeki bu aşamaların sadeleştirilmiş görünümüdür. Takas tarihi, valör, teminat kullanımı ve saklama kaydı gibi ayrıntılar ilgili piyasa kurallarına ve aracı kurum sözleşmesine bağlı olabilir. Bu nedenle işlem anındaki fiyat bilgisini, mülkiyet kaydının bütün hukuki ve operasyonel ayrıntılarıyla aynı saymak doğru değildir. Saklama düzeni, payın hangi kayıt sistemi içinde izlendiğini; yatırım hesabı ise aracı kurum nezdindeki nakit ve varlık hareketlerini ilgilendirir. Yatırımcı, gerçekleşme bildirimini, hesap ekstresini ve resmi duyuruları karşılaştırarak işlem kayıtlarını takip edebilir. Bu takip, piyasa sonucunu değiştirmez; ancak miktar, masraf ve tarih bilgisinin doğru anlaşılmasına yardım eder.

Seans, bilgi ve maliyet bağlamı

Piyasalarda işlem gününün farklı bölümlerinde emir kabulü, eşleştirme ve fiyat oluşumu için farklı kurallar uygulanabilir. Açılış öncesi toplanan emirler, sürekli işlem dönemindeki anlık eşleşme ile aynı biçimde çalışmayabilir. Benzer biçimde kapanış fiyatının oluştuğu bölümde emirlerin hangi zaman aralığında kabul edildiği ve nasıl önceliklendirildiği piyasa prosedürleriyle belirlenir. Bazı sembollerde işlem sırası, fiyat hareketi, şirket duyurusu veya teknik nedenlerle geçici olarak durabilir. İşlem sırasının kapalı olması, yatırımcının ekranda gördüğü son fiyatın yeni işlemlerle doğrulandığı anlamına gelmez. Gün içi fiyat sınırları, devre kesici uygulamaları ve seans saatleri de piyasa tarafından tanımlanan çerçeve içinde yer alır; bu uygulamaların ayrıntıları zamanla veya ürün bazında değişebilir. Bu yüzden geçmiş bir işlem gününden öğrenilen saat ya da kural, güncel duyuru kontrol edilmeden evrensel kabul edilmemelidir.

Bir payın fiyatı hakkında konuşurken iki ayrı bilgi türü bulunur. Şirketin finansal tabloları, faaliyet raporu, özel durum açıklamaları ve yatırımcı ilişkileri belgeleri şirketin faaliyetleriyle ilgili kaynaklardır. Son fiyat, işlem hacmi ve emir kademeleri ise piyasa katılımcılarının o andaki alım satım ilgisini gösterir. Bu iki bilgi türü birbirini tamamlayabilir, fakat biri diğerinin yerine geçmez. Güçlü görünen bir bilanço sonucunun piyasa fiyatına nasıl yansıyacağı beklentilere bağlıdır; yüksek hacimli bir fiyat hareketi de şirketin temel verisinin iyileştiğini tek başına kanıtlamaz. Resmi açıklamanın tarihi, kapsadığı dönem ve ekleri okunmadan yalnızca başlığa dayanmak eksik bağlam yaratır. Piyasa verisini incelerken de gecikmeli veri, farklı ekran sağlayıcıları ve işlem dışı saatlerin görünümü ayırt edilmelidir. Eğitim açısından önemli ayrım, bilgiyi doğrulamak ile ondan kesin fiyat tahmini çıkarmayı birbirine karıştırmamaktır.

Alış ve satış arasındaki fiyat farkı, aracı kurum komisyonu, piyasa kurallarından doğan ücretler ve uygulanabildiği ölçüde vergiler bir işlemin net sonucunu etkiler. Bir yatırımcının ekranında görünen son fiyat ile kendi pozisyonunun başa baş fiyatı bu nedenle aynı olmayabilir. Özellikle küçük tutarlı ve sık tekrarlanan işlemlerde her bir maliyet kalemi toplamda daha görünür hâle gelir. Büyük miktarlı emirlerde ise maliyete fiyat kayması da eklenebilir; emir defterindeki karşı miktar yetersiz olduğunda farklı kademelerden gerçekleşen alım veya satış ortalama fiyatı değiştirir. Maliyet oranları, hesap türleri ve uygulama biçimleri kurum ile zamana göre değişebileceğinden sabit bir tutar varsayılmamalıdır. İşlem sonrası ekstrede brüt işlem bedeli, gerçekleşen fiyat, komisyon ve net bakiye hareketinin ayrı satırlarda görülmesi kayıt denetimini kolaylaştırır. Bu hesaplama, gelecekteki getiri hakkında bir tahmin değil gerçekleşmiş işlemin hangi parçalardan oluştuğunu anlamaya yönelik temel bir okumadır.