Emrin fiyat, miktar ve geçerlilik koşullarıyla nasıl tanımlandığını açıklar.
Emir, borsaya iletilen işlem talimatıdır
Borsada emir, belirli bir sermaye piyasası aracı için alış ya da satış isteğini tanımlayan talimattır. En temel hâliyle emir; pay kodunu, yönü, miktarı ve kabul edilen fiyat koşulunu içerir. Buna geçerlilik süresi, emir türü veya aracı kurumun sunduğu ek talimatlar da eklenebilir. Emir gönderilmesi ile işlemin gerçekleşmesi aynı olay değildir. Emir, uygun karşı emir bulunursa tamamen, kısmen veya hiç gerçekleşmeyebilir; belirlenen koşula göre bekleyebilir ya da sona erebilir.
Emir ekranındaki pay kodu, alış-satış yönü ve miktar birlikte okunmalıdır. Yanlış kodla verilen doğru fiyatlı emir bile istenmeyen bir varlıkta maruziyet yaratabilir. Miktar, işlem birimi ve toplam tutar arasındaki ilişki de önemlidir. Emir iletilmeden önce nakit bakiyesi, portföydeki satılabilir miktar, komisyon ve olası diğer maliyetler ekranın gösterdiği koşullarla birlikte değerlendirilir. Bu kontroller, fiyat hareketini tahmin etmek için değil, talimatın amaçlanan işlemle eşleştiğini anlamak içindir.
Fiyat koşulu ve emir türleri
Emir türleri, hız ile fiyat denetimi arasındaki tercihi şekillendirir. Limitli alış emrinde yatırımcı ödemeyi kabul ettiği en yüksek fiyatı; limitli satış emrinde kabul ettiği en düşük fiyatı belirtir. Bu sınır, daha kötü bir fiyattan gerçekleşmeyi engellemeyi amaçlar; fakat karşı taraf gelmezse emrin gerçekleşmemesi mümkündür. Fiyat sınırı olmayan piyasa türü emirlerde ise amaç uygun karşı emirlerle hızlı eşleşme olabilir; gerçekleşen ortalama fiyat önceden kesin değildir.
Koşullu veya tetiklemeli emirler, belirli bir koşul oluştuğunda emir gönderilmesini ya da aktifleşmesini sağlayabilir. Bu emirlerin tam davranışı, tetik fiyatının hangi veriyle kontrol edildiği, sonrasında hangi emir türünün oluştuğu ve geçerlilik ayarlarına bağlıdır. Bu yüzden ekranda görülen emir adı tek başına yeterli bilgi değildir. Aracı kurumun güncel emir açıklaması ve işlem platformundaki onay alanı, kullanılan emrin özellikleri için esas alınmalıdır.
Emir defteri, öncelik ve kısmi gerçekleşme
Emir defteri, henüz eşleşmemiş alış ve satış tekliflerini fiyat ve miktar basamaklarıyla gösterir. Genel olarak daha iyi fiyatlı emirler önce değerlendirilir; aynı fiyat düzeyindeki emirlerde zaman önceliği etkili olur. Bu yapı, aynı fiyatı seçen iki kişinin neden farklı sırada gerçekleşme görebildiğini açıklar. Defterde görünen miktar sabit değildir: yeni emirler gelir, mevcut emirler iptal edilir veya diğer katılımcılar tarafından tüketilir.
Bir emir tek seferde tamamlanmak zorunda değildir. Örneğin limitli bir alış emri, sınır fiyatındaki satış miktarı kadar kısmen gerçekleşip kalan miktar için sırada bekleyebilir. Kısmi gerçekleşme sonrası açık miktarın ne kadar süreyle kalacağı, seçilen geçerlilik türüne bağlı olabilir. Emir durumlarında “iletildi”, “bekliyor”, “kısmen gerçekleşti”, “gerçekleşti”, “iptal edildi” veya benzeri ifadeler yer alabilir. Bu durumları ayırt etmek, portföyde görünen miktarı yalnızca gönderilen emir miktarı sanmayı önler.
Hipotetik örnek: limit emri ve sıra
Hipotetik örnek: Bir yatırımcının 75 TL sınırla 400 lot alış emri verdiğini varsayalım. Emir defterinde aynı fiyattan daha önce iletilmiş toplam 600 lot alış emri bulunsun. Satış tarafına 75 TL’den yalnızca 500 lot gelirse, önce sıradaki 600 lotun tamamı karşılanamadığından yeni 400 lotluk emir henüz gerçekleşmeyebilir. Fiyat sınırı doğru seçilmiş olsa bile zaman önceliği nedeniyle sonuç beklemek olabilir.
Başka bir senaryoda, 75 TL’den 900 lot satış geldiğini düşünelim. Önceki 600 lot alış emrinden sonra yeni emrin 300 lotu gerçekleşebilir; kalan 100 lot, satış miktarı devam etmezse açık kalabilir. Bu örnek emir sırasını ve kısmi gerçekleşmeyi anlatır. Fiyatın sonraki anda nereye gideceğini veya hangi emrin verilmesi gerektiğini söylemez.
Onay, geçerlilik ve maliyet kontrolü
Emir onayından önce sembol, yön, adet, limit fiyatı varsa fiyat sınırı ve geçerlilik bilgisi tek tek kontrol edilmelidir. Bir gün geçerli olduğu düşünülen emrin farklı bir ayarla daha uzun süre açık kalması, ekran kapatıldıktan sonra dahi koşullar oluştuğunda gerçekleşmesine yol açabilir. İptal veya değiştirme isteğinin de ancak sistem tarafından işlenene kadar yeni bir gerçekleşme riskini tamamen ortadan kaldırmayabileceği unutulmamalıdır. Güncel uygulama kuralları aracı kurumdan doğrulanmalıdır.
Emir durumu işlemden sonra da takip edilir. Kısmen gerçekleşen alış emrinin kalan kısmı açık kalmış olabilir; satış emrinin tamamının gerçekleştiği sanılırken yalnızca bir bölümü eşleşmiş olabilir. Gerçekleşme bildirimindeki miktar, fiyat, saat ve masraf bilgisi, gönderilen talimatla karşılaştırıldığında farklar anlaşılır. Birden fazla değişiklik yapıldığında önceki emrin iptal edilip edilmediği de açıkça görülmelidir. Hesap özeti, gerçekleşme ile bekleyen emri ayırmak için kullanılabilir. İşlem bildirimi, kaydın sonradan denetlenmesini de kolaylaştırır. Böylece emir ile gerçekleşen işlem birbirine karıştırılmaz. Açık emirler ayrıca kullanılabilir bakiyeyi etkileyebilir ve nakdi geçici olarak bloke edebilir.
Emir vermek yatırım tavsiyesi değildir ve emrin gerçekleşmesi ekonomik sonucun uygun olduğu anlamına gelmez. Alışta toplam maliyet; fiyat, miktar, komisyon ve olası fiyat kaymasından etkilenir. Satışta ise görünen fiyat ile hesaba yansıyan net sonuç farklı olabilir. Özellikle hızlı hareket eden veya az derinliği olan paylarda emir defteri anlık değişir. Bu içerik, emir kavramının bileşenlerini anlatır; belirli bir pay, fiyat ya da işlem yönü önermez.
Kaynaklar
- Borsa Istanbul resmi piyasa ve duyurular sayfasi (Borsa Istanbul)