Farklı alım tutarlarının ağırlıklı ortalama maliyete nasıl dönüştüğünü açıklar.
Ağırlıklı ortalama maliyetin formülü
Ağırlıklı ortalama maliyet, farklı alışların toplam maliyetinin toplam pay adedine bölünmesiyle hesaplanır. Formül şöyledir: toplam alış bedeli artı alış masrafları, toplam lot sayısına bölünür. Fiyatların basit aritmetik ortalaması çoğu durumda doğru değildir; çünkü her fiyattan aynı miktar alınmamış olabilir. Büyük miktarlı bir alış, ortalama maliyeti küçük miktarlı alıştan daha fazla etkiler.
Bu kayıt, elde tutulan payların alışta ne kadara mal olduğunu göstermeye yarar. Piyasanın anlık fiyatı, şirketin değeri veya satış sonrası net sonuçla aynı kavram değildir. Satışta oluşabilecek komisyon ve kesintiler kâr zarar hesabını etkiler; bunların alış maliyetine mi yoksa satış sonucuna mı kaydedildiği kullanılan hesap yöntemine göre tutarlı biçimde izlenmelidir.
Maliyet esası ve ek alımın sınırı
Maliyet esası, eldeki toplam lot için ödenen pay bedeli ile bu alışlara bağlanan masrafların kaydıdır; fiyat grafiğinde görülen son değer değildir. Hesaplamada her alışın tutarı ayrı yazılır, komisyon gibi alış masrafları aynı maliyet havuzuna eklenir ve toplam tutar toplam lota bölünür. Örneğin 80 lot 18 TL’den ve 20 lot 30 TL’den alınırsa bedeller 1.440 TL ile 600 TL, toplam maliyet 2.040 TL olur. Komisyon hariç ağırlıklı maliyet 20,40 TL’dir; iki fiyatın basit ortalaması olan 24 TL, miktarları eşit olmadığı için kullanılmaz.
Daha düşük fiyattan ikinci alış yapılması maliyet kaydını azaltabilir, fakat ilk değerlendirmeyi doğrulamaz ve fiyatın döneceğini göstermez. Eklenen lot, aynı zamanda şirkete, sektöre ve likiditeye bağlı toplam maruziyeti artırır. Bu yüzden ortalama düşürme kararı; kullanılabilir nakit, önceden belirlenen pozisyon sınırı, ilk gerekçedeki değişim ve olası ek kayıp birlikte değerlendirilmeden yalnızca formül sonucuna dayanmaz.
Miktar ağırlığını korumak
İki alışta fiyatlar 20 TL ve 30 TL ise basit ortalama 25 TL çıkar. Fakat ilk fiyattan 10 lot, ikinci fiyattan 90 lot alınmışsa bu sonuç gerçek maliyeti temsil etmez. Toplam pay bedeli 200 TL artı 2.700 TL, yani 2.900 TL; toplam miktar 100 lottur. Komisyon hariç ağırlıklı ortalama 29 TL olur. Yüksek fiyatlı alışın daha büyük miktarda yapılması maliyeti 30 TL’ye yaklaştırmıştır.
Bölünme, bedelli veya bedelsiz sermaye artırımı, birleşme ve benzeri kurumsal işlemler pay adedini ya da maliyet kaydını değiştirebilir. Bu durumlarda eski fiyat ile yeni miktarı doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olabilir. Resmi duyuru, hesap ekstresi ve aracı kurumun kayıt yöntemi kontrol edilerek maliyet hesabının hangi düzeltmeyi içerdiği anlaşılmalıdır.
Hipotetik örnek: iki alış ve komisyon
Hipotetik örnek: Bir yatırımcı varsayımsal bir paydan 100 lotu 20 TL’den, daha sonra 200 lotu 25 TL’den alsın. Pay bedelleri sırasıyla 2.000 TL ve 5.000 TL, toplamı 7.000 TL’dir. Toplam miktar 300 lottur. Komisyon hariç ağırlıklı ortalama maliyet 7.000 bölü 300, yani yaklaşık 23,33 TL olur. Fiyatların basit ortalaması olan 22,50 TL burada yanlış sonuç verir; çünkü ikinci alışın miktarı daha yüksektir.
İlk alışta 10 TL, ikinci alışta 20 TL komisyon varsayılırsa toplam alış maliyeti 7.030 TL’ye çıkar. Aynı 300 lot için masraflı ortalama yaklaşık 23,43 TL olur. Komisyon tutarları tamamen varsayımsaldır. Bu örnek, alış maliyetinin yalnızca ekrandaki fiyatlardan değil miktar ve masraflardan oluştuğunu gösterir; yatırım tavsiyesi değildir.
Hipotetik örnek: farklı miktarlarla hesap
Hipotetik örnek: İlk alımda 50 lot 40 TL’den, ikinci alımda 150 lot 32 TL’den gerçekleşsin. İlk bedel 2.000 TL, ikinci bedel 4.800 TL, toplam bedel 6.800 TL ve toplam miktar 200 lottur. Komisyon hariç ortalama maliyet 34 TL’dir. Burada 40 TL ile 32 TL’nin basit ortalaması olan 36 TL kullanılmaz; ikinci alım daha çok lot içerdiği için ağırlığı daha fazladır.
Satış fiyatı 34 TL’ye geldiğinde işlem otomatik olarak net başa baş noktasına ulaşmış sayılmaz. Hem alışta hem satışta oluşan komisyonlar, vergiler ve diğer kesintiler net sonucu değiştirebilir. Ayrıca satılacak miktar tüm 200 lot değilse kalan payların maliyet kaydı ve gerçekleşmiş sonuç birbirinden ayrılır. Rakamlar hesap yöntemi içindir, belirli bir işlem yönlendirmesi değildir.
Ortalama düşürmek ayrı bir risk kararıdır
Fiyat gerilediğinde ek alım yapmak aritmetik olarak ortalama maliyeti düşürebilir, ancak otomatik olarak riski azaltmaz. Toplam lot sayısı ve paya ayrılan tutar artar; fiyat düşmeye devam ederse parasal kayıp daha büyük olabilir. Şirketin faaliyet bilgisi, borçluluğu, sektör koşulları veya ilk işlem gerekçesi değişmişse yalnızca daha düşük fiyat görmek ek alım için yeterli açıklama değildir. Ortalama maliyet, bir payın gelecekteki değerini veya fiyatın dönüş zamanını göstermez.
Ek alım düşünülürse portföy yoğunlaşması, kullanılabilir nakit, likidite ve önceden belirlenmiş risk bütçesi yeniden hesaplanmalıdır. Düşüşte miktarı artırmak, zararı hızla geri alma isteğinden kaynaklanıyorsa plan dışı davranış riski doğurabilir. Bu ders ağırlıklı ortalama hesabını açıklar; belirli bir payda ortalama düşürme, alım veya satış önerisi vermez.
Kaynaklar
- Borsa Istanbul resmi piyasa ve duyurular sayfasi (Borsa Istanbul)