Bitcoin Nasıl Çalışır?

Bitcoin işlemi bir hesap bakiyesi değildir

Bitcoin nasıl çalışır sorusunun başlangıcında, ağın geleneksel banka hesabı gibi tek bir sayı tutmadığını anlamak gerekir. Zincirde harcanmamış işlem çıktıları, yani UTXOlar bulunur. Bir UTXO önceki bir işlemde yaratılmış, henüz başka bir geçerli işlemde girdi olarak kullanılmamış belirli bir BTC tutarıdır. Cüzdan uygulaması kullanıcının anahtarlarıyla ilişkilendirebildiği UTXOları toplayarak ekranda toplam bakiye gösterir. Bu yüzden görünen bakiye fiziksel olarak tek parça bir bitcoin ya da tek bir zincir kaydı değildir. Yeni bir ödeme yapılırken uygun UTXOlar seçilir, bunlar yeni işlemin girdileri olur ve işlem yeni çıktılar üretir.

Bitcoin Nasıl Alınır? →

Özel anahtar ve dijital imza

Bir UTXOnun harcanabilmesi için işlem, o çıktının kilitleme koşulunu karşılayan kriptografik kanıtı taşımalıdır. Yaygın kullanımda bu kanıt, ilgili özel anahtarla üretilen dijital imzadır. Özel anahtar gizli kalır; adres veya açık anahtar türevleri ise ödeme almak için paylaşılabilir. Düğümler özel anahtarı görmeden imzanın geçerli olup olmadığını matematiksel olarak doğrulayabilir. İmza, belirli işlemin verisine bağlı olduğundan yalnızca ekran şifresi ya da e-posta erişimi değildir. Özel anahtarın veya kurtarma ifadesinin ele geçirilmesi, yetkisiz bir kişinin geçerli imza üretmesine yol açabilir. Buna karşılık doğru imzalı bir işlem, göndericinin alıcıyı gerçekten amaçlayıp amaçlamadığını ağa anlatmaz; ağ teknik yetkiyi denetler, insan niyetini değil.

Kripto Para Nasıl Alınır? →

UTXO girdileri, çıktılar ve değişim

Bir Bitcoin işlemi bir veya daha fazla UTXOyu girdi olarak kullanabilir ve bir veya daha fazla yeni çıktı oluşturabilir. Girdilerin toplamı, oluşturulan çıktıların toplamından yüksekse aradaki fark işlem ücretidir. Kullanıcının göndermek istediği tutar seçilen girdilerin tamamından küçük olduğunda cüzdan genellikle kalan miktar için kendi denetimindeki yeni bir değişim çıktısı üretir. Bu nedenle ödeme sonrası kalan BTC, çoğu zaman eski adreste değil cüzdanın ürettiği başka bir adreste görünür. Aynı UTXO iki farklı geçerli işlemde harcanamaz; düğümler ve madenciler bunu kendi UTXO kümelerine göre kontrol eder. İşlem henüz blokta değilken çakışan harcama girişimleri ağda belirsizlik yaratabilir; bu da sıfır onayla ödeme kabul eden taraflar için ayrı bir risk değerlendirmesidir.

Düğümler işlemi nasıl denetler?

Cüzdan imzalı işlemi bağlı olduğu düğüme veya hizmete gönderdiğinde işlem eşler arası ağda yayılabilir. Tam düğümler işlem biçimini, girdi UTXOlarının mevcut olup olmadığını, imza ya da diğer harcama koşullarını, değer korunumu kuralını ve komut dizisi sınırlarını kontrol eder. Geçersiz buldukları işlemi iletmek veya mempoollarına almak zorunda değildirler. Mempool, henüz bir blokta yer almamış geçerli aday işlemler için düğümlerin yerel bekleme alanıdır; bütün düğümlerin aynı mempoolu tuttuğu merkezi bir kuyruk değildir. Bağlantılar, ücret politikaları ve kapasite tercihleri nedeniyle bir işlem bazı düğümlerde görülürken başka bir düğümde bulunmayabilir. İşlemin ağa yayılması, kesinleştiği ya da alıcının hizmetinin bakiyeyi hemen güncelleyeceği anlamına gelmez.

Mempool, ücret ve işlem seçimi

Madenciler aday blok hazırlarken kendi düğümlerinin kabul ettiği mempool işlemlerinden seçim yapabilir. Blok kapasitesi sınırlı olduğu için seçim, çoğunlukla işlemdeki veri boyutuna göre ücret oranı gibi ekonomik ölçülerden etkilenir; yine de her madencinin aynı sıralama politikasını kullanması zorunlu değildir. Gönderilen BTC miktarı büyük olsa bile işlem küçük veri alanı kaplamıyorsa ücret önceliği otomatik yükselmez. Ağ sakin olduğunda düşük ücretli işlemler daha çabuk seçilebilir, yoğun zamanda ise bekleme uzayabilir. Cüzdanın gösterdiği tahmin, geçmiş gözlem ve varsayımlara dayanır. Bir platformun kullanıcıdan aldığı çekim bedeli de zincirdeki gerçek madenci ücretinden farklı olabilir. Bu mekanizma fiyat yönü tahmini değil, sınırlı blok alanı için işlemlerin nasıl yarıştığının açıklamasıdır.

Madencilik ve iş ispatı

Bitcoin madenciliğinde katılımcılar aday blok başlığı için ağın zorluk hedefini karşılayan bir hash bulmaya çalışır. Geçerli hash bulmak deneme yanılma yoluyla hesaplama maliyeti gerektirir; diğer düğümler ise bulunan sonucu çok daha kısa sürede kontrol edebilir. Bu iş ispatı, aynı geçmişi sonradan değiştirmeyi pahalılaştıran mutabakat düzeninin parçasıdır. Madenci bir işlem içeren blok bulduğunda blok ödülü ve o bloktaki işlem ücretleri için protokol kurallarına uygun bir coinbase işlemi tanımlar. Ancak geçerli hash tek başına yeterli değildir: düğümler işlem kurallarını, blok sübvansiyonunu ve önceki bloğa bağlantıyı ayrıca doğrular. Geçersiz bir blok için harcanan hesaplama gücü, düğümlerin kurallarını değiştirme yetkisi vermez.

Blok, zincir ve onay kavramı

Geçerli bir blok kabul edilip en çok birikmiş iş ispatına sahip zincirin parçası olduğunda içindeki işlem ilk onayını almış sayılır. Bu bloğun üzerine sonraki geçerli bloklar eklendikçe işlem için ek onaylar oluşur. Onay sayısı, işlemin geri alınmasının imkansız olduğunu değil, alternatif bir geçmiş üretmenin maliyetinin ve zorluğunun arttığını anlatır. Geçici zincir ayrışmaları yaşanabilir; iki madenci kısa aralıkla farklı blok bulduğunda düğümler daha fazla iş ispatı biriken dalı izler, diğer bloktaki işlemler yeniden mempoola dönebilir. Alıcı hizmetinin kaç onay bekleyeceği tutara, kendi prosedürüne ve risk değerlendirmesine bağlıdır. Evrensel ve her kullanım için yeterli tek bir onay sayısı yoktur.

Tam düğüm ve cüzdan hizmeti ayrımı

Tam düğüm, blokları ve işlemleri kendi kural setiyle doğrulayan yazılımdır. Bir cüzdan uygulaması ise anahtar üretme, adres gösterme, bakiye hesaplama ve imzalama arayüzü sunabilir; her cüzdan tam düğüm çalıştırmak zorunda değildir. Bazı cüzdanlar ağ verisini üçüncü taraf sunucudan alır. Bu seçim, kullanım kolaylığı yanında veri kaynağına ve bağlantı gizliliğine ilişkin farklı varsayımlar doğurur. Bir hizmetin bakiyeyi göstermesi, kullanıcının o hizmetin gördüğü her işlemi bağımsız denetlediği anlamına gelmez. Bitcoin ağında doğrulama, uygulama arayüzü ile protokol kuralının aynı işlev olmadığı bu ayrımla anlaşılır.

İşlem kimliği ve yayılımın sınırı

İmzalanan Bitcoin işlemi ağda işlem kimliğiyle izlenebilir, fakat bu kimlik işlemin anında bütün düğümlere ulaştığını kanıtlamaz. Eşler arası yayılım bağlantı kalitesine, düğüm politikalarına ve işlemin geçerliliğine bağlıdır. Bir cüzdanın gönderildi bildirimi, çoğu zaman işlemi yayın için ilettiğini anlatır; blokta yer alma sonucu değildir. Aynı nedenle blok gezgininin bir işlemi görmemesi, ilk anda kesin geçersizlik anlamına gelmez. Alıcı taraf özellikle onay bekliyorsa, mempool görünürlüğü ile blok kaydını ayırır. Ağın teknik durumu ile bir hizmetin kullanıcı arayüzündeki durum bildirimi farklı zamanlarda güncellenebilir.

Blok ödülü ve ücretlerin kaynağı

Madencinin blokla ilişkilendirilen geliri, protokolün belirlediği blok sübvansiyonu ile seçtiği işlemlerin ücretlerinden oluşur. Sübvansiyon, Bitcoinin önceden tanımlı ihraç programı içinde zamanla azalır; işlem ücretleri ise kullanıcıların oluşturduğu işlemlerdeki girdi ve çıktı farkından gelir. Bu iki unsur, madenciliğin gelir kalemleri olsa da belirli bir madencinin kârlılığını tek başına açıklamaz. Elektrik maliyeti, donanım verimliliği, ağ zorluğu ve blok bulma olasılığı ayrıca etkili olabilir. Kullanıcı açısından önemli ayrım, hizmetin tahsil ettiği çekim bedeli ile blokta görünen madenci ücretinin aynı kalem olmayabilmesidir.

Zincir sırası ve çift harcama sorunu

Bitcoinin blok sırası, aynı UTXOnun iki farklı alıcıya iki kez harcanmasını engellemeye yönelik kayıt düzeninin temelidir. Gönderici aynı girdiyi kullanan iki çelişkili işlem yayınlamaya çalışırsa bunlardan yalnızca biri geçerli zincirde harcanmış çıktı olarak kalabilir. Hangi işlemin önce mempoolda görüldüğü tek başına her durumda kesin sonuç oluşturmaz; bloklara giren ve üzerinde iş ispatı biriken kayıt belirleyicidir. Bu nedenle henüz onaysız bir ödemenin kabulü, bloktaki bir ödemenin kabulünden farklı risk taşır. Bitcoin bu teknik sorunu ele alır, fakat göndericinin kandırılması veya yanlış adres yazması gibi insan kaynaklı sorunları çözmez.