Ethereum Nedir?

Ethereumun programlanabilir yapısı

Ethereum, kullanıcıların değer transferinin yanında program çalıştırabilmesine imkân veren açık bir blockchain ağıdır. Ağdaki hesaplar ETH gönderebilir veya akıllı sözleşme adı verilen kod parçalarını çağırabilir. Akıllı sözleşme, önceden yazılmış koşullar gerçekleştiğinde kendi kurallarını uygulayan programdır. Kodun zincir üzerinde çalışması, programın ekonomik amacının anlaşılır, adil veya güvenli olduğu anlamına gelmez. Bir uygulama kullanıcıdan işlem imzası isteyebilir; bu imza yalnızca ekranda görünen başlığa değil, sözleşmenin çağracağı işleme de yetki verebilir. Ethereumun teknik imkânı ile bir uygulamanın güvenilirliği bu nedenle ayrı sorulardır.

Ağdaki kayıtlar herkese açık biçimde incelenebilir olsa da bir adresin arkasındaki gerçek kişi ya da kuruluş otomatik olarak bilinmez. Ayrıca zincirde görülen bir işlem, kullanıcının işlemin bütün sonuçlarını anladığını kanıtlamaz. Ethereum üzerindeki uygulamalar; token takası, borç verme, oyun, dijital koleksiyon veya yönetişim gibi amaçlarla tasarlanabilir. Aynı altyapıyı kullanmaları, aynı risk düzeyine sahip olduklarını göstermez. Eğitimsel incelemede uygulamanın ne yaptığı, hangi sözleşmeleri çağırdığı, hangi yetkileri istediği ve hata durumunda ne olacağı ayrı ayrı değerlendirilir.

Bitcoin Nasıl Çalışır? →

EVM ve işlem yürütmesi

Ethereum Virtual Machine, kısa adıyla EVM, Ethereum düğümlerinin akıllı sözleşme kodunu aynı kurallarla yürütmesine yarayan çalışma ortamıdır. Bir kullanıcı sözleşme çağrısı içeren işlem gönderdiğinde, düğümler işlemin imzasını, hesabın bakiyesini ve kodun ürettiği sonucu protokol kurallarına göre doğrular. Kod farklı düğümlerde aynı girdiyle aynı sonucu üretmeyi hedefler. Bu ortak yürütme, dış dünyadan gelen bilginin doğru olduğu, kodun hatasız yazıldığı veya kullanıcının doğru sözleşmeyle etkileşime girdiği güvencesini vermez.

EVMde bir sözleşmenin çağrılması, başka sözleşmelere de çağrı yapabilir. Bu nedenle kullanıcı arayüzünde basit görünen bir düğmenin teknik sonucu birden çok izin, transfer veya durum değişikliği içerebilir. Sözleşmenin kaynak kodunun yayımlanmış olması yararlıdır, ancak herkesin kodu okuyup doğru yorumlayabildiği anlamına gelmez. Kaynak kodun zincirdeki sözleşmeyle eşleşmesi, yükseltme yetkisi bulunup bulunmadığı ve yönetici anahtarlarının rolü de önem taşır. EVM, kurallı yürütme ortamıdır; insan hatasını veya kötü niyetli tasarımı otomatik olarak engelleyen bir denetçi değildir.

Bitcoin Nasıl Alınır? →

Proof of Stake ve doğrulayıcılar

Ethereum ana ağı güncel olarak Proof of Stake mutabakatını kullanır. Bu düzende doğrulayıcılar, ağın tanımladığı stake ve yazılım kuralları çerçevesinde blok önermek veya blokları onaylamak için görev alır. Doğrulayıcıların rolü, her işlemin ekonomik olarak iyi sonuç verdiğine karar vermek değil; işlemlerin ve blokların protokol kurallarına uyup uymadığını denetlemektir. Bir blok önerisinin kabul edilmesi, ilgili dAppin güvenli olduğu veya transferin kullanıcı açısından uygun olduğu anlamına gelmez.

Stake düzeni, doğrulayıcı davranışına ekonomik maliyet bağlamayı amaçlar. Çevrim dışı kalma, çelişkili doğrulama ya da protokolün tanımladığı başka ihlaller belirli yaptırımlara yol açabilir. Ancak stake edilmiş ETH, doğrulayıcılık yazılımı, hizmet sağlayıcının operasyonu ve ağın kendisi farklı risk kaynakları taşır. Doğrulayıcıların yoğunlaşması, istemci yazılımı hatası veya altyapı kesintisi ağın incelenmesi gereken özellikleridir. Proof of Stake, ETH fiyatı, uygulama getirisi veya doğrulayıcı sonucu hakkında garanti veren bir mekanizma değildir.

ETH, gas ve işlem maliyeti

ETH, Ethereumun yerel varlığıdır ve ağda işlem göndermek veya sözleşme çalıştırmak için gereken gas maliyetleri ETH ile ödenir. Gas, işlemin kullandığı hesaplama ve veri alanını ölçmeye yarayan birimdir; kullanıcı açısından görülen toplam ücret, gas miktarı ile işlem anındaki ücret parametrelerinin birleşiminden doğar. Basit bir ETH transferi ile çok adımlı sözleşme çağrısı aynı miktarda kaynak kullanmayabilir. Bu nedenle gönderilen ETH tutarı, işlem ücretini tek başına açıklamaz.

Ağ yoğunlaştığında blok alanı için rekabet artabilir ve ücret tahminleri değişebilir. Düşük ücretle gönderilen geçerli işlem daha uzun süre bekleyebilir; daha yüksek ücret seçimi ise işlemin amaçlanan sözleşmede doğru sonucu doğuracağını garanti etmez. Cüzdan veya hizmet arayüzünde gösterilen ağ ücreti ile hizmetin kendi tahsil ettiği bedeller de aynı kalem olmayabilir. İşlem onayından önce gönderilen tutar, hedef adres, çağrılan sözleşme ve tahmini maliyet ayrı okunmalıdır. Gas kavramı, ağ kullanımının maliyetini açıklar; işlem ya da varlık seçimi için sinyal üretmez.

Akıllı sözleşmeler ve dAppler

Merkeziyetsiz uygulama veya dApp, kullanıcı arayüzünün en az bir bölümünde Ethereum üzerindeki akıllı sözleşmelerle etkileşen uygulamayı anlatır. Bir dAppin web sitesi kapalı olsa bile sözleşme zincirde kalabilir; tersine, sözleşmenin zincirde bulunması kullanıcının ona erişebileceği veya uygulamanın çalışır durumda kalacağı anlamına gelmez. Arayüz, alan adı, cüzdan bağlantısı, oracle verisi ve sözleşme kodu farklı katmanlardır. Her katmanda ayrı hata ya da saldırı olasılığı bulunur.

Bazı sözleşmeler değiştirilemez biçimde dağıtılırken bazıları yükseltilebilir tasarlanır. Yükseltilebilirlik, hatayı düzeltme imkânı sunabilir; fakat kimlerin yeni kod yükleme yetkisi olduğunu da önemli hâle getirir. Çoklu imza cüzdanı, zaman kilidi veya yönetişim süreci gibi kontroller bulunabilir, ancak bunların varlığı tek başına yeterli güvence değildir. Bir dAppi incelerken token fiyatı yerine sözleşme yetkileri, veri kaynağı, bağımlı protokoller ve hata senaryoları üzerinde durmak daha açıklayıcıdır.