Teminat yetersizliğinde pozisyon kapatma mekanizmasını açıklar.
Likidasyonun tetiklediği koşul
Likidasyon, kaldıraçlı bir pozisyonun hesap özsermayesi sözleşmenin gerektirdiği bakım marjini düzeyine indiğinde platformun riski azaltmak için pozisyonu kapatma veya küçültme sürecidir. Başlangıç marjini pozisyon açılırken ayrılan teminatı, bakım marjini ise pozisyonun açık kalabilmesi için gereken alt eşiği anlatır. Fiyat aleyhe ilerledikçe gerçekleşmemiş zarar özsermayeyi azaltabilir; eşik aşıldığında normal kullanıcı emrinden farklı çalışan bir risk motoru devreye girebilir. Likidasyon, yalnızca fiyatın giriş seviyesinin altına ya da üstüne gelmesi değildir. Pozisyon yönü, nominal büyüklük, ayrılan marjin, gerçekleşmemiş kâr zarar, ücretler ve varsa fonlama birlikte değerlendirilir. Bu mekanizma kaybın belirli bir tutarla sınırlı kalacağını garanti etmez; gerçekleşme koşulları sözleşmeye bağlıdır.
Başlangıç marjini ve bakım marjini farkı
Başlangıç marjini, 10.000 TL nominal sözleşme açmak için başlangıçta bloke edilen teminat olabilir. Bakım marjini ise pozisyon sürerken hesapta korunması gereken ve çoğu zaman başlangıç marjininden düşük tanımlanan düzeydir. Aleyhe fiyat hareketi başlangıçta ayrılan tutarın bir bölümünü erittiğinde, bakım marjini eşiği likidasyon açısından önem kazanır. İzole marjinde değerlendirme belirli pozisyonun tahsis edilmiş marjini üzerinden yapılabilir; çapraz marjinde uygun bakiyenin diğer pozisyonlarla ortak etkisi bulunabilir. Bazı sözleşmelerde büyüklük arttıkça bakım gereksinimi değişir. Bu nedenle yüzde olarak görülen tek bir marjin oranından bütün pozisyonlar için aynı likidasyon mesafesi çıkarılamaz. Platformun güncel risk limiti tablosu, sözleşme çarpanı ve marjin formülü hesaplamanın parçalarıdır.
İşaret fiyatı son işlem fiyatından farklı olabilir
Likidasyon hesabı çoğu sürekli vadeli üründe yalnızca ekrandaki son işlem fiyatına dayanmaz. İşaret fiyatı, endeks fiyatı ve sözleşmenin prim ya da baz bileşenleriyle türetilen bir referans olabilir. Amaç, tek bir son işlemin olağandışı fiyatının otomatik tasfiye üzerinde belirleyici olmasını sınırlamaktır; ancak kullanılan kaynak ve formül her hizmette aynı değildir. Bu ayrım nedeniyle son işlem fiyatı likidasyon seviyesini kısa süreli geçtiği hâlde işaret fiyatı geçmeyebilir veya tersi görülebilir. Grafik üzerinde görülen fiyat etiketi ile risk motorunun kullandığı değer ayrı okunmalıdır. Endeks bileşimi, fiyat güncelleme sıklığı ve olağanüstü durum prosedürleri de farklılaşabilir. Evrensel bir likidasyon fiyatı formülü vermek, bu değişken sözleşme yapısını yanlış basitleştirir.
Kısmi ve tam likidasyon
Likidasyon her üründe pozisyonun tek işlemle tamamen kapanması anlamına gelmez. Bazı risk sistemleri, bakım marjini gereksinimini azaltmak amacıyla önce pozisyonun bir bölümünü küçültebilir; buna kısmi likidasyon denir. Fiyat hareketi sürer, kalan pozisyon için marjin yetersiz kalır veya sistemin kuralı doğrudan kapatmayı öngörürse tam likidasyon gerçekleşebilir. Kısmi kapatma sonrasında kalan miktar hâlâ aynı yönün fiyat riskini taşır ve yeni eşik sözleşme kurallarına göre değişebilir. Kapatma sırasında likidasyon ücreti, işlem ücreti, alış satış farkı ve kayma oluşabilir. Bu maliyetler gerçekleşen kaybı artırabilir. Pozisyonun azaltılacağı miktar, emir defteri koşulları ve sigorta fonu ya da otomatik kaldıraç azaltma gibi süreçler platforma özgüdür; aynı terim bütün ekranlarda aynı sonuç demek değildir.
Hipotetik örnek: bakım eşiğine yaklaşma
Hipotetik örnek: Varsayımsal bir long sözleşme için 1.000 TL başlangıç marjini ayrılmış ve sözleşmenin bakım gereksinimi 250 TL olsun. İşaret fiyatındaki aleyhe hareket ile gerçekleşmemiş zarar 760 TLye ulaştığında, ücretler hesaba katılmadan özsermaye 240 TLye iner ve bakım eşiğinin altına düşer. Platformun varsayımsal kuralı önce pozisyonun yarısını kapatmak olabilir; başka bir ürün ise tamamını kapatabilir. Bu rakamlar gerçek bir platformun oranlarını, tasfiye fiyatını veya işlem sonucunu temsil etmez. Gerçek hesapta fonlama, likidasyon ücreti, çapraz marjin bakiyesi, sözleşme büyüklüğü ve işaret fiyatı formülü sonucu değiştirebilir.
Likidasyon ile stop emri aynı mekanizma değildir
Stop emri, kullanıcının belirlediği bir tetikleme koşulunda gönderilmek üzere tanımlanan emir türüdür; likidasyon ise bakım marjini yetersizliğinde platformun zorunlu risk işlemidir. Stop emri tetiklense bile piyasa ya da limit emrinin hangi fiyattan ve ne kadarının eşleşeceği likiditeye bağlıdır. Likidasyon seviyesi ise çoğu zaman işaret fiyatı ve platformun risk formülüyle hesaplanır, kullanıcı tarafından seçilen zarar seviyesi değildir. Hızlı piyasada stop emri, ek marjin aktarımı ve manuel kapatma girişimi aynı anda beklenen sırada tamamlanmayabilir. Pozisyona teminat eklemek eşiği değiştirebilir fakat toplam maruziyeti ortadan kaldırmaz. Likidasyon; başlangıç marjini, bakım marjini, işaret fiyatı, kısmi veya tam kapatma ve maliyetlerin birlikte oluşturduğu sözleşme mekanizmasıdır.
Ücretler tasfiye eşiğini de etkileyebilir
Açık pozisyonun özsermayesi yalnızca fiyat farkıyla değişmez. İşlem açılış ve kapanış ücretleri, fonlama ödemeleri ve bazı ürünlerde likidasyon sırasında tahsil edilen ücretler kullanılabilir teminatı azaltabilir. Bu yüzden yalnızca giriş fiyatı, kaldıraç oranı ve ekrandaki tahmini likidasyon seviyesinden kesin sonuç çıkarılamaz. Fonlama negatif ya da pozitif olduğunda hangi tarafın ödeme yaptığı sözleşme kuralına göre belirlenir; açık pozisyon bu ödeme anında taşınıyorsa özsermaye etkilenebilir. Kapatmanın sığ piyasa koşullarında birden fazla fiyat kademesinde gerçekleşmesi de beklenen ve gerçekleşen sonuç arasında fark yaratabilir. Tasfiye hesabını okumak, bu maliyetleri ilk marjinden bağımsız olmayan değişkenler olarak görmeyi gerektirir.
Likidasyon bilgisi ürün ekranında günceldir
Bir platformun gösterdiği tahmini likidasyon fiyatı, açık pozisyon miktarı, marjin bakiyesi ve güncel risk parametreleri değiştikçe güncellenebilir. Bu değer, gelecekte kesin uygulanacak kapanış fiyatı değildir. İşaret fiyatı, ücretler ve pozisyonun kısmen azaltılması gerçek sonuçta fark yaratabilir.