Blockchain Nedir?

Blockchain bir kayıt düzenidir

Blockchain, sıralı kayıtların blok adı verilen paketlerde tutulduğu ve katılımcıların ortak kurallarla hangi kaydın geçerli sayılacağını belirlediği bir veri yapısı ve ağ düzenidir. Kayıtlar tek bir kurumun veritabanında bulunmak yerine çok sayıda düğümde tutulabilir. Bununla birlikte blockchain kelimesi her sistemin tamamen merkeziyetsiz, herkese açık, değiştirilemez veya ücretsiz olduğu anlamına gelmez. Tasarım; kimlerin düğüm çalıştırabileceğine, kimlerin işlem gönderebileceğine, kayıtları kimin okuyacağına ve anlaşmazlıkta hangi kuralın geçerli olacağına göre değişir. Bir blokta transferler, uygulama çağrıları veya başka veri kayıtları yer alabilir. Blok zinciri, önceki kayıtların sırasını görünür kılmaya yarar; gerçek dünyadaki bir malın teslim edildiğini, belgenin doğru yazıldığını ya da bir tarafın yükümlülüğünü yerine getirdiğini kendi başına kanıtlamaz. Bu nedenle teknoloji adı ile sağlanan güvenceyi ayırmak gerekir. Blockchain, belirli bir varlığın değerine dair hüküm veren bir mekanizma değil, önceden tanımlanmış dijital kurallarla kayıt uzlaşması sağlayan bir yaklaşımdır.

Bitcoin Nedir? →

Bloklar, zaman sırası ve hash bağı

Bir blok, ağın kabul ettiği işlemlerin veya kayıtların belirli bir anda toplanmış kümesidir. Birçok zincirde blok başlığı, önceki bloğa ait hash değerini içerir. Hash, verinin sayısal bir özeti gibi düşünülebilir: girdi değişirse sonuç da değişir. Önceki bloğun hashini yeni bloğa koymak, blokları sıralı biçimde birbirine bağlar. Eski bir bloktaki bir veriyi değiştirmeye çalışmak, o bloğun hashini ve onu izleyen bağları da değiştireceği için fark edilir hâle gelir. Ancak bu ilişki tek başına mutlak değişmezlik sağlamaz. Ağın mutabakat kuralları, katılımcı dağılımı, yazılım sürümü ve ekonomik teşvikler değiştirilmeye çalışılan kaydın ne kadar zor geri alınacağını etkiler. Hash şifreleme ile aynı şey değildir; hash genellikle veriyi geri çözmek için değil bütünlüğünü kontrol etmek için kullanılır. Bir verinin hashinin bulunması, içeriğin doğru, yasal veya güvenli olduğu anlamına da gelmez. Blok yapısı kayıt sırasını korur, kayıt dışı olayların doğruluğunu otomatik doğrulamaz.

Ethereum Nedir? →

Düğümler ve kural doğrulaması

Düğüm, ağ yazılımını çalıştırarak blokları ve işlemleri alan, saklayan veya başka düğümlere ileten bilgisayardır. Tam düğüm olarak adlandırılan uygulamalar çoğu tasarımda protokol kurallarını kendileri denetler: işlem biçimi doğru mu, gereken imza geçerli mi, aynı kaynak daha önce kullanılmış mı, blok kurallardaki sınırları aşıyor mu gibi sorular değerlendirilir. Düğüm sayısı tek başına güvenlik ölçüsü değildir; düğümlerin bağımsız işletilmesi, yazılımın aynı kuralları uygulaması ve ağ bağlantılarının çeşitliliği de önem taşır. Her cüzdan veya internet sitesi tam düğüm değildir. Bazı hizmetler kullanıcının bakiyesini kendi sunucusundan gösterir ve zincirin bütün kayıtlarını doğrulamaz. Düğümler geçersiz bir işlemi reddedebilir, fakat göndericinin kandırıldığını veya adresin amaçlanan kişiye ait olduğunu bilemez. Teknik geçerlilik ile kullanıcı niyeti farklıdır. Ağdaki düğümler, bir şirketin müşteri temsilcisi gibi işlemi inceleyip iade kararı vermez; tanımlı kurallara uyan veriyi kabul eder veya reddeder.

Mutabakat mekanizması ne yapar?

Dağıtık ağlarda aynı anda birden fazla kayıt önerisi gelebilir. Mutabakat mekanizması, katılımcıların hangi blok sırasını ortak geçmiş kabul edeceğini belirleyen kurallar bütünüdür. İş ispatında katılımcılar hesaplama maliyeti taşıyan bir yarışla blok üretmeye çalışır; pay ispatında ise ağın tanımladığı stake ve doğrulayıcı düzeni kullanılır. İzinli ağlar ise belirlenmiş katılımcıların oy veya yetki modeliyle uzlaşabilir. Bu yöntemlerin hiçbiri bütün saldırıları, yazılım hatalarını veya insan kaynaklı yanlışları ortadan kaldırmaz. Mutabakat, fiyat tahmini yapan bir oylama değildir; aynı kaydın iki kez harcanması veya iki farklı geçmişin kabul edilmesi gibi ağ içi sorunları sınırlamaya çalışır. Kullanılan yöntemin enerji tüketimi, işlem hızı, katılımcı yoğunlaşması, cezalandırma kuralları ve geri alma eşiği farklı olabilir. Bir ağın hızlı işlemesi onun daha güvenli, yavaş işlemesi de onun daha güvensiz olduğunu tek başına göstermez. Tasarım hedefleri arasında ödünleşimler bulunur ve bunlar teknik belgelerle, uygulama geçmişiyle ve yönetim yapısıyla birlikte değerlendirilir.

İzinli ve izinsiz ağlar

İzinsiz blockchain, kural olarak herkesin işlem gönderebildiği ve çoğu zaman düğüm ya da doğrulayıcı olabildiği açık katılım modelini anlatır. Kimlik kontrolü ağ düzeyinde zorunlu olmayabilir; buna karşılık hizmet sağlayıcılar kendi giriş kurallarını uygulayabilir. İzinli blockchain ise düğüm çalıştırma, kayıt okuma veya işlem yazma yetkisini belirli kurum ve kullanıcılara sınırlayabilir. Bu modelde erişim denetimi, gizlilik ve işlem hızı farklı biçimde tasarlanabilir. İzinli ağın merkezi yönetim taşıması otomatik olarak kusur, izinsiz ağın herkese açık olması otomatik olarak üstünlük değildir. Sorulması gereken şey, hangi tarafların kayıt üzerinde yetkisi olduğu, kuralların nasıl değiştirildiği, kesinti hâlinde kimin müdahale edebildiği ve denetimin hangi veriler üzerinden yapıldığıdır. Açık ağda görülebilen adresler doğrudan gerçek kişilerin kimliğini göstermeyebilir; buna rağmen işlem geçmişi analiz yoluyla ilişkilendirilebilir. İzinli ağda da katılımcıların sisteme doğru veri gireceği kesin değildir. Her iki modelde teknik mimari, yönetişim ve operasyonel süreç birbirinden ayrı incelenir.

İşlemin yayılması ve blokta yer alması

Kullanıcı bir işlemi imzalayıp ağa gönderdiğinde işlem önce bağlantılı düğümlere ulaşır. Düğümler biçimi ve kuralları kontrol ettikten sonra geçerli gördükleri işlemi başka düğümlere iletebilir. İşlemin ağa yayılması, hemen bir blokta yer alacağı veya alıcının hizmetinde derhal tamamlandığı anlamına gelmez. Blok üreticileri kendi kuralları, kapasite sınırları ve ücret düzenleri içinde işlemleri seçebilir. Ağ yoğunluğu, seçilen ücret, işlem boyutu ve protokolün işleyişi bekleme süresini etkileyebilir. İşlem bir bloğa girdikten sonra daha sonraki bloklar onun üzerine eklendikçe geçmişin değiştirilmesi daha maliyetli ya da zor kabul edilebilir. Kaç ek blok bekleneceği, kullanılan ağın teknik yapısına ve tarafların kendi risk değerlendirmesine bağlıdır; evrensel bir güvenli onay sayısı yoktur. Bir işlemin blok gezgininde görünmesi, işlemin ekonomik sonucunun kesin olduğu veya ilgili platformun hesabı kredilendireceği anlamına gelmez. Zincir içi durum, hizmetin kendi muhasebesinden ve kullanıcılar arasındaki anlaşmadan farklı katmandadır.

Zincir dışı veri ve oracle sorunu

Blockchain üzerindeki bir kayıt, zincire giren verinin kaynağını otomatik güvenilir kılmaz. Örneğin bir akıllı sözleşmenin hava durumu, döviz kuru, ürün teslimi veya spor sonucu gibi dış dünyaya ait bilgiye ihtiyacı varsa bu bilgiyi zincire taşıyan oracle adı verilen kaynaklara dayanması gerekebilir. Oracle yanlış veri gönderirse sözleşme kodu yanlış girdiyi kurallara uygun biçimde işleyebilir. Benzer şekilde bir şirketin belgeyi hashleyerek zincire yazması, belgenin sahte olmadığını değil, belirli bir sürümünün belirli zamanda kaydedildiğini göstermeye yarar. Gerçek belgenin kaydedilen dosyayla aynı olduğunun, imzalayan kişinin yetkili bulunduğunun ve olayın doğru anlatıldığının ayrıca doğrulanması gerekir. Bu sınır, blok zincirini tedarik, sertifika veya finans uygulamalarında yararsız kılmaz; hangi güven sorununu çözdüğünü daha açık gösterir. Kayıt bütünlüğü, veri kaynağı güvenilirliği ve hukuki sonuç üç farklı sorudur. Eğitimsel değerlendirme bu katmanları bir teknoloji etiketinde birleştirmez.